THỬ LÝ GIẢI HIỆN TƯỢNG THƠ CHẾ LAN VIÊN

27/01/2010,12:05:35 | 303 | 0

THỬ LÝ GIẢI HIỆN TƯỢNG THƠ CHẾ LAN VIÊN

TRẦN MẠNH HẢO

Lời dẫn : Trần Mạnh Hảo xin gửi đến blogs QUÊCHOA ( blogs cá nhân được nhiều người đọc vào loại nhất VN- như trang www.tranhuong.com  cũng vào loại web được xếp hàng đầu về số lượng độc giả) của nhà văn Nguyễn Quang Lập hai bài viết về thơ Chế Lan Viên : 1- " CHẾ LAN VIÊN-NGƯỜI LÀM VƯỜN VĨNH CỬU" 2- "CHẾ LAN VIÊN VÀ BA NIỀM SỬNG SỐT". Bài đầu có tên phụ là : "Chế Lan Viên - người muôn mặt". Bài thứ hai có tên phụ là : " Chế Lan Viên và Phản Chế Lan Viên". Chúng tôi thấy cư dân trong chiếu rượu QUÊCHOA hầu như chưa hề đọc một bài phê bình thơ nào trong cả trăm bài phê bình văn học của chúng tôi đã công bố từ 25 năm nay. Nay chúng tôi muốn quý vị cùng chúng tôi thử lý giải hiện tượng thơ Chế Lan Viên một nhà thơ lớn nhất thế kỷ thứ 20 của Việt Nam phức tạp và mâu thuẫn nhất trong các văn nghệ sĩ bậc thầy của nước ta.

Đối với riêng tôi Chế Lan Viên bao giờ cũng là một người anh lớn một người thầy lớn một thiên tài thi ca và một tấm gương chịu học nhất nước sắc sảo và uyên bác ít ai bằng. Chế Lan Viên là một thi hào mà người yêu kẻ ghét ngang nhau.Những người căm ghét Chế coi ông là hung thần chuyên đánh anh em để lập công dâng đảng. Phe thù Chế Lan Viên chính là phe đổi mới theo ông Nguyễn Văn Linh cởi trói cho văn nghệ và trí thức. ( Ông Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh đã công khai thừa nhận đảng trói văn nghệ sĩ và trí thức khá lâu rồi nay ta làm cách mạng cởi trói). Sau khi đảng thấy cởi trói cho các nhà văn là hớ là lợi bất cập hại liền trói đám cầm bút lại cho dễ quản lý. Chế Lan Viên đã thực hiện lệnh của đảng mà gây chiến với Nguyên Ngọc và Hoàng Ngọc Hiến bằng đao pháp tưng bừng khói lửa trên báo Văn Nghệ. Tất nhiên kẻ chiến thắng là người của đảng. Mối thù của phe đổi mới với Chế Lan Viên rất lớn đến nỗi vì con người Chế mà họ toan phủ nhận thiên tài thơ của ông. Chỉ sau khi Chế Lan Viên mất ba tập thơ di cảo khổng lồ của ông được nhà văn Vũ Thị Thường ( là vợ) công bố trưng ra một Chế Lan Viên khác một Chế Lan Viên phản Chế Lan Viên một Chế Lan Viên dùng thơ để phản biện chính trị để nói toẹt ra rằng ông đã bị lừa ( bài "Bánh Vẽ") ông đã có tội với nhân dân ( bài "Trừ đi"- các ông Cộng vào thì Chế ta Trừ đi ) ông đã đi nhầm đường...

Sự nhận thức lại rất quyết liệt này của Chế Lan Viên mà ông gọi là "Lộn trái" là đảo chiều là phản nhận thức phản siêu hình phản đề  rất đúng với nguyên lý của phép biện chứng Mác-xít tôn trọng và đề cao yếu tố đối lập yếu tố phản đề phản biện trong nhận thức luận : " Mọi sự vật đều được cấu thành bởi các mặt đối lập thống nhất". Không có sự tham gia của đối lập trong nhận thức trong mọi hoạt động xã hội được coi như là phản Mác-xít ! Sau khi ba tập di cảo thơ ra đời hầu như phe đổi mới đã nhận thức lại về Chế Lan Viên; rằng hóa ra Chế mới là tổ sư đổi mới; rằng Chế chỉ giả vờ yêu đảng để yên thân mà viết di cảo thơ lật lại con đường ông đã bị đi chứ không phải được đi...

Trong đời mình Chế Lan Viên đã đánh nhiều người nhưng đã cứu nhiều người. Cuối năm 1974 trong rừng miền Đông Nam Bộ nhà thơ Thanh Thảo có in bài thơ " Người lính nói về thế hệ mình" trong báo Văn Nghệ Giải Phóng do nhà văn Anh Đức làm tổng biên tập. Sau khi báo ra ông Trần Bạch Đằng đọc bài thơ này của Thanh Thảo liền nổi trận lôi đình quy kết bài thơ phản động nối giáo cho giặc. Thanh Thảo nguy to có thể bị bỏ tù ngay trong rừng vì một ông "Tố Hữu con" là anh Tư Ánh ( Trần Bạch Đằng) phán như thế. May quá giữa Hà Nội Chế Lan Viên đọc bài thơ này của Thanh Thảo và thấy bài thơ rất tốt sao lại "giết nó"? Chế bèn tìm được chùm thơ khá hay của Thanh Thảo gồm ngót chục bài liền in tất tần tật trên tạp chí "Tác Phẩm mới" cứu Thanh Thảo thoát án tù trong rừng Nam Bộ.

Năm 1982 trong trại viết văn ở Vũng Tàu do Hội nhà văn VN tổ chức chúng tôi ( TMH) có viết bài thơ : " Cho một nhà văn nằm xuống" nhân việc nhà văn Nguyên Hồng mất. Ngay lập tức bài thơ lọt tới tay ông Hà Xuân Trường và ông Hoàng Tùng  ( ông HXT là ủy viên trung ương đảng trưởng ban văn hóa văn nghệ trung ương ông HT ủy viên trung ương đảng trong ban bí thư trung ương đảng) tuyên bố phải bỏ tù tên phản động số một TMH ngay trong cuộc họp giao ban và đưa tin lên báo; rằng ngày xưa đảng trao súng cho tên Hảo đi đánh Mỹ nay hắn dám dùng súng của đảng bắn vào đảng. TMH tôi biết chắc chắn mình sẽ ở tù.

Chế Lan Viên là người đầu tiên cứu chúng tôi bằng cách gọi điện đi khắp nơi cho các ông to. Ông còn viết thư tay cho ông Lê Đức Thọ Trường Chinh Tố Hữu ( đưa thư cho chúng tôi đi gửi bưu điện ) nói đừng bắt thằng TMH sẽ rất không tốt về chính trị rằng đảng sẽ bị mang tiếng xấu là đàn áp quá mức nhà văn chỉ vì một bài thơ bất mãn ấm ớ...Ông viết cả thư cho Hoàng Phủ Ngọc Tường nhờ gọi đi các nơi cứu thằng TMH. Trong thư viết cho HPNT ông dùng hai câu thơ của Đỗ Phủ thương Lý Bạch khi Lý Bạch bị vua bắt đeo gong đầy đi Qúy Châu để nói về TMH đang lâm nguy : " Thế nhân giai dục sát / Ngô ý độc liên tài" ( mọi người đều muốn giết / Riêng lòng ta thương tài). Chúng tôi còn giữ lá thư của anh Hoàng Phủ Ngọc Tường nói rất kỹ về việc này. ( Việc chúng tôi thoát án tù năm 1982 còn do được nhiều "quý nhơn phù trợ" ví như nhà thơ Lưu Tọng Lư nhà báo Thép Mới ông Võ Văn Kiệt và ông Võ Trần Chí  "hai ông này là Ủy viên Bộ Chính trị từng là Bí thư thành ủy TP.HCM"...)...Vâng Chế Lan Viên đích thị quê CHOA là người Quảng Trị nơi " Những đồi tranh ăn độc gió Lào"...

 Xin bạn đọc vào hai bài chính :

 CHẾ LAN VIÊN-NGƯỜI LÀM VƯỜN VĨNH CỬU

 Trần Mạnh Hảo

Gia đình văn chương họ Chế


 Ông đang ngồi nấu cám heo trong bếp thấy khách tới vội chạy ra mở cổng. Ông xin lỗi khách chờ tí vì nhà đi vắng hết vả nồi cám heo đang sôi ở mức cao trào. Với gương mặt mồ hôi nhễ nhại ông gân sức lực của người gần bảy mươi tuổi ngoáy tít nồi cám heo bằng chiếc đũa cả sừng sỏ dáng vẻ rất chuyên nghiệp như thể ông khiêu vũ cái vũ điệu của bếp núc.

Mới ngày hôm qua từ cuộc hội thảo văn học tại Bồ Đào Nha về với bao nhiêu chuyện trên trời dưới đất nào mây bay đi nào hồn ở lại nào các thiên hà có biết suy tưởng hay không đến sự ô nhiễm môi trường ăn mòn nhân tính...

Vâng từ chân trời của thơ ca thế giới với những hội nghị quốc tế gặp gỡ đàm đạo với những nghệ sĩ lừng danh những khách sạn sang trọng những bữa ăn đắt tiền... Chế Lan Viên trở về với chân trời của riêng ông với gà heo vườn tược và những bản thảo dập xóa như vườn cây bị nghìn bão đi qua. Từ năm 1937 năm tập thơ "Điêu tàn" ra đời cho đến ngày ông mất Chế Lan Viên đã bày đã soạn cho người Việt Nam cho văn hoá Việt Nam những bữa ăn thơ thịnh soạn ngon lành trìu mến và sang trọng; chúng ta nào đã một lần biết được bếp núc thi ca ông vất vả tần tảo và cực nhọc biết bao. Vâng đôi khi văn học cũng cần phải có những nồi cám heo của mình với những tro cùng trấu những củi cùng lửa những muỗi cùng ruồi những mồ hôi cùng nước mắt...

Đúng như nhà phê bình Hoài Thanh nhận xét từ năm 1941: "Giữa đồng bằng văn học Việt Nam ở giữa thế kỷ hai mươi Chế Lan Viên đứng sừng sững như một Tháp Chàm chắc chắn và lẻ loi bí mật... đột ngột xuất hiện giữa làng thơ Việt Nam như một niềm kinh dị...". Từ độ 16 tuổi đến lúc viên tịch quả thực Chế Lan Viên vẫn chắc chắn và lẻ loi bí mật thậm chí sau khi hai tập thơ di cảo đồ sộ của ông ra mắt ông vẫn tiếp tục để lại sau mình vô vàn niềm kinh dị cho người đọc như lời tiên tri của Hoài Thanh.

Như một lữ hành đơn độc Chế Lan Viên đã lầm lũi vượt qua sa mạc siêu hình đi từ "thung lũng đau thương đến cánh đồng vui" (đầu đề một bài viết của C.L.V.). Ra đến cánh đồng vui rồi sao đôi lúc gương mặt ông vẫn đầm đìa giọt khóc? Và thơ ông kỳ lạ thay vẫn bàng bạc một nỗi đau như mưa phùn như đom đóm như thể những vết thương xưa của ông chưa chịu khép miệng mà chúng đang ca hát. Có lẽ chính vì nỗi đau ma ám ấy cái nỗi buồn thương định mệnh ấy đã làm nên cái bất tử của tập thơ "Ánh sáng và phù sa" do Nxb. Văn học ấn hành năm 1960 với số lượng phát hành kỷ lục: 6.070 cuốn. Tập thơ đã gây một tiếng vang cực lớn thời đó chỉ trong vài ba tháng đầu đã bán hết. Có thể nói không ngoa rằng "Ánh sáng và phù sa" đã thành cái mốc chuyển biến quan trọng của thơ Chế Lan Viên nói riêng của thơ Việt Nam nói chung ( trong tập thơ còn một số bài dở vỉ chính trị thô thiển ví như bài : "Ngô tổng thống trong dinh thuốc độc"). Sau hai mươi lăm năm kể từ Thơ Mới ra đời đến lúc "Ánh sáng và phù sa" thơ Việt Nam đã xuất hiện một thi pháp mới một giọng điệu mới một cách cảm nghĩ mới. Rất tiếc một tập thơ quan trọng như thế của thi ca hiện đại ba mươi tư năm rồi chưa được tái bản. Có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng hầu hết các nhà thơ trên dưới năm mươi tuổi sống trên đất Bắc những bước đầu chập chững làm thơ đều có chịu ảnh hưởng của "Ánh sáng và phù sa".

Cái chết niềm hư vô và niềm cô đơn là nỗi ám ảnh khôn cùng của thơ ông ngay từ thời niên thiếu. Tâm hồn ông hầu như đã biến thành vỏ ốc của sự chết để ngọn gió hư vô thổi vào và ngân lên bài ca bi ai hoan lạc của bản hòa tấu cô đơn. Mới mười lăm mười sáu tuổi ông đã đi lại trên mặt đất như một cái Tháp Chàm. Ông mơ trong cả khi tỉnh thức. Đôi mắt của hồn ông chỉ nhìn thấy thế giới siêu hình toàn là những bóng ma những âm hồn phiêu dạt những óc phọt những xương trào máu cuộn. Ông coi cái thế giới bên kia mới là đích thực hơn cái thế giới bên này tin vào mà ngờ thực. Rất may là trời chưa kịp ban cho ông đôi cánh. Nếu không ông đã bay lên tít mù xanh thẳm biến thành tinh cầu vô định nơi con người cũng như thơ ca không còn một chút trọng lượng. Và vì chưa có đôi cánh ông đã coi vòm trời kia bất quá cũng chỉ là một bóng cây các vì tinh tú cũng chẳng khác gì một trái ổi:

"Kìa em trông một vì sao đang rụng
Hãy nghiêng mình mà tránh đi nghe em..."

(Đêm tàn)

Ông hợp nhất mình với vũ trụ như làn hương hợp nhất với vòm trời. Tuy nhiên ông thừa biết trò chơi của tạo hoá: vũ trụ vô tận kia cũng mong manh như một cánh phù dung nên khuyên người yêu cũng chính là để khuyên mình. Những vì sao chói ngời và run rẩy kia mi có thể rụng như sung vào tình yêu của ta bất cứ lúc nào. Quả thực mỗi ban mai những vì sao kia rụng đâu hết cả. Và vì vậy chừng như những người đang yêu vì phải né tránh cái rơi rụng của các tinh cầu nên dáng đi của họ có vẻ nghiêng nghiêng nếu không muốn nói rằng như vệt nắng xiên khoai... Tuồng như Chế Lan Viên suốt đời phải đi kiểu nắng xiên khoai như vậy để né tránh các tinh cầu hư vô rớt xuống từ bầu trời cô đơn cắt rừng siêu hình ra mà tìm đến con người. Và khi ông tìm thấy con người ông đã gặp được nỗi đau. Nỗi đau ấy ông gọi là hạnh phúc.

Những ngày hoàn tất tập thơ "Ánh sáng và phù sa" Chế Lan Viên vừa trải qua bệnh phổi nặng. Đến nỗi ông tin rằng mình sắp chết. Chừng như niềm hư vô như một con mọt đang ăn rỗng ngực ông như nó từng ăn rỗng cả vũ trụ. Bên cạnh đó số phận đã bắt ông phải uống chén đắng của cuộc tình tan vỡ khiến ông gần như không còn nơi bám víu nữa. Nhưng ở bên bờ tuyệt vọng ông đã may mắn gặp được nàng thơ của mình. Nàng thơ đó có tên là cuộc sống.

Chừng như mỗi lần cái chết tính gõ cửa hồn ông ông lại có thơ hay. Có thể nói trong phản ứng hoá học của tư tưởng và cảm xúc để tạo ra một chất thứ ba là thi ca cái chết hầu như là một chất xúc tác kỳ diệu của Chế Lan Viên. Và những cơn đau chính là nhiệt độ là lửa để tạo ra phản ứng thi ca của ông. Ông đã có những câu thơ rất hay về đất nước về con người những câu thơ ám ảnh suốt một thời trai trẻ của tôi và nhiều bạn bè khác:

"Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét"
...
"Con nhớ em con thằng em liên lạc
Rừng thưa em băng rừng rậm em chờ..."
...
Khi ta ở chỉ là nơi đất ở
Khi ta đi đất đã hoá tâm hồn"

(Tiếng hát con tàu)

Đây là cái nhìn của ông một người miền Trung về đất Bắc :

"Chỉ còn máu sông Hồng trong quả ngọt
Con chim ăn thấy vị phù sa trong tiếng hót"

(Giữa tết trồng cây)

Ông nhìn chân trời trong bài "Đọc Kiều":

"Cỏ bên trời xanh một sắc Đạm Tiên" 

Ông nhìn thấy được tiếng chim và nghe được mùi hương quả chín từ thẳm xa đưa tới trong một tình thương bình dị mà thẳm sâu đến sững sờ:

"Tiếng cu xa gáy đến phòng em
Bóng nhãn theo vào với tiếng chim
Bệnh yếu em chưa về hái quả
Thương em mùa lại đến đây tìm"

(Tiếng chim)

Quả thực Chế Lan Viên có rất nhiều thơ hay tứ thơ hay nhiều bài thơ tứ tuyệt tuyệt vời vừa rưng rưng sương khói cảm xúc lại vừa chói lòa ánh sáng của trí tuệ. Ông tìm thấy ánh trăng sao trong bùn đất thấy cái tơ non ngay trong linh hồn đá sỏi; thấy cái nước cái lạnh trong lửa và ngược lại. Tôi đồ rằng ông đã suy tưởng bằng trái tim và xúc cảm bằng bộ óc? Và vì vậy Thượng Đế chừng như đã cấu tạo nên cơ thể ông trong lúc Ngài mải làm thơ trong trạng thái hưng phấn không bình thường nên đã bỏ lộn trái tim ông vào hộp sọ và đem bỏ hai bán cầu não ông xuống phía ngực trái?

Có người hận ông vì điều gì đó đã cho rằng tâm hồn của ông "Điêu tàn" thuở nào như vầng trăng non đã bị gấu ăn hết. Rằng Chế Lan Viên chỉ còn thuần có bộ óc. Rằng ông chỉ làm thơ bằng trí thông minh bằng trò chơi ma giáo của chữ nghĩa...Do đó thơ ông trong suốt như nước phèn không sinh vật cá tôm nào thậm chí đến cả phù sa cũng không sống nổi trong cái dung dịch thơ lý trí kia (!) Không vầng sáng của trí tuệ Chế Lan Viên đầy năng lượng sương khói cái lý trí đầy ắp bản năng của ông bao giờ cũng là mảnh vườn màu mỡ cho thi ca sinh trưởng. Chúng ta thử đọc qua một bài thơ tứ tuyệt: "Tháp Bay-on bốn mặt" ông đề dưới là viết trong mùa bệnh 1988 xem ông viết bằng trí thông minh hay viết bằng tình cảm :

"Anh là tháp Bay-on bốn mặt
Giấu đi ba còn lại đấy là anh
Chỉ mặt đó mà nghìn trò cười khóc
Làm đau ba mặt kia trong cõi ẩn hình"
 

Vâng có thể ông đã viết bài thơ này bằng trí thông minh nhưng là trí thông minh của nỗi đau của niềm nhức nhối. Hồn ông hình như vẫn lảng vảng lẩn khuất đâu đây như ánh trăng như hơi thở của ngôi nhà lý trí. Khi bài thơ đã đạt được sự hay nó không còn phân biệt đâu là tư tưởng đâu là cảm xúc đâu là xác đâu là hồn nữa.

Có người bảo Chế Lan Viên là người hai mặt trong đời và hai mặt trong thơ. Người ta đã cố ý biến ông thành con thò lò thành con rối của thời thế để đổ hết lỗi của những người khác vào ông. Làm như chính ông đã gây ra những thảm hoạ những bi kịch của đời sống những tráo trở bất nhẫn của kiếp người. Họ vẽ chân dung ông ra thành con ngáo ộp của văn nghệ chuyên bắt nạt và sát phạt anh em ( cũng có một phần đúng) (!) Như bài thơ vừa trích dẫn Chế Lan Viên tuyên bố rằng ông như tháp Bay-on có đến bốn mặt cơ phải giấu đi ba mà chỉ bày ra một mặt. Đừng hiểu cái mặt này theo ý nghĩa chính trị. Xét về ý nghĩa triết học mỗi con người quả tình có đến nghìn muôn bộ mặt giấu bên trong. Cái con người bên trong của chúng ta đã được tôn giáo diễn đạt bằng tượng Phật nghìn mắt nghìn tay và dĩ nhiên phải hiểu là có cả nghìn gương mặt. Vậy cái chuyện bảo Chế Lan Viên có hai bộ mặt âu là chuyện thừa. Mỗi bộ mặt của hồn thơ ông hầu như quay về những hướng khác nhau kéo bản thể của ông đi về muôn phía toàn là những phía trái ngược nhau. Do đó cái con người tinh thần của ông từng phút giây đều phải đau cái nỗi đau đoạn trường của Vệ Ưởng bị bảy con trâu kéo nát thịt da về bảy hướng. Nỗi đau chính là tình nhân đầu tiên và cuối cùng của thơ ông :

"Dẫu là Chúa cũng sinh từ ruột máu
Ta đẻ ra đời sao khỏi những cơn đau"

(Tổ quốc có bao giờ đẹp thế này chăng?)

Từ "Điêu tàn" đến "Ánh sáng và phù sa" Chế Lan Viên phải mất gần hai mươi năm trăn trở quằn quại vật vã trên con đường đau khổ như chữ dùng của nhà văn Nga A-lếch-xây Tôn-xtôi. Ông đã phải bỏ đi phải vượt qua cả một tập thơ của mình: "Gửi các anh". Tập thơ này hầu như không phải do chính tay ông viết nhợt nhạt và ấm ớ giản đơn và tầm thường. Nó chính là một tập thơ đệm một trạm trung chuyển một gã ăn theo. Cũng giống như trong các tập thơ hùng vĩ của mình đâu đây vẫn thấy thơ ông còn những bài đệm những bài thơ trung tính trung bình những bài thơ cảm xúc bò như sên và lý lẽ thì phóng nhanh như tên lửa. Nhưng đó là chuyện bình thường đừng vì một hạt sạn bé con mà bỏ đi cả nồi cơm gạo tám thơm ngon.

Chế Lan Viên là một thiên tài. Mà tất cả các thiên tài đều tự mâu thuẫn nhiều giằng xé không sao giải quyết. Trong ông con sư tử và con nai ở chung với nhau mèo phải hội họp với chuột cái ác và cái thiện là một cặp bài trùng chuyên môn cãi lộn nhau sự thuỷ chung và sự phản bội phải làm phép hôn phối trước vị linh mục có tên là nhân tính. Ông phức tạp hơn cái người ta hiểu bội phần. Thậm chí cái sự phức tạp nhiêu khê rối rắm thậm chí hỏa mù của thế giới nội tâm mình ông cũng không tự nhận thức nổi.

Trong cuộc chiến tranh thành Troie của tư tưởng nhập cuộc của hành động dấn thân chống lại cái tình cảm hồng hoang mù sương của tầng tháp cổ của bóng ma trơi siêu hình siêu tưởng tâm hồn ông bao giờ cũng là một bãi chiến trường đầy ắp thương vong và chiến tích. Nói cho cùng cuộc đời của một thi sĩ kể ra cũng chẳng lấy gì làm sung sướng toàn là đau dùm và khổ mượn lấy nỗi buồn của chim sa cá nhảy làm nỗi buồn của chính mình dại dột cõng vòm trời trên lưng như cõng một em bé để rồi ấm ớ luôn hồ nghi luôn tự hỏi mình đang đi đang sống đây hay là một đám mây một quầng lau trắng?

Từ "Ánh sáng và phù sa" rồi qua các tập thơ lừng danh: "Hoa ngày thường - chim bào bão" " Đối thoại mới" "Hái theo mùa" " Hoa trên đá"... và hai tập thơ di cảo Chế Lan Viên luôn luôn phải đơn độc chống trả với thế giới siêu hình. Ghét của nào trời trao của đó cố gắng đến cạn sức lực để chống lại cuộc chiến tranh không giới tuyến mà đám giặc-siêu-hình kia luôn luôn "mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm" nên Chế Lan Viên đến phút lìa đời vẫn không thoát khỏi ám ảnh siêu hình. Bởi vì cái siêu hình kia nó không nằm ở ngoài ông mà nó tồn tại nó đóng tổng hành dinh trong chính tâm hồn ông trong tốc độ vũ trụ của tư duy ông nó bày binh bố trận trong hơi thở trong cái nhìn bản năng ông. Cái mà trong đoạn thơ dưới đây trích trong bài thơ "Gió lật lá sen hồ" ông viết năm 1988 tức là trước khi mất một năm ông gọi là "ai đó". Bởi "ai đó" cứ ném thia lia trong hồn ông:

"Gió thổi lá sen hồ lật lại phía bên kia
Phía ấy gọi anh về
Về đâu chưa biết nữa
Chỉ biết hồn anh lật lại cùng với gió
Ở trong hồn ai đó ném thia lia"
 

Ôi cái phía bên kia cái phía gọi anh về chắc là ông đã linh cảm được phía ấy nhưng vì sợ nên chưa gọi thẳng tên nó ra mà thôi. Cái phía bên kia của mặt trăng cái bên kia của thế giới có tên là cái chết. Mà cái chết với Chế Lan Viên chính là tên gọi thứ hai của cõi siêu hình. Từ bỏ cõi siêu hình trở về cõi thực Chế Lan Viên hầu như đã phải chết đi một con người cứ tưởng ông đã hồi sinh thành một con người khác. Ai dè sau những cơn vui chiến thắng sau những hò reo những hoan hô ca tụng những hạnh phúc đầm đìa khóe mắt ông lại trơ ra chỉ còn lại một mình với con mọt hư vô đang từng ngày gậm nhấm cuống phổi mình như chuột gặm. Mà suốt mấy chục năm reo cười hò hát bản anh hùng ca thời đại hết sức tuyệt vời hết sức chân thành cảm động nhưng đôi khi cũng lại ngô nghê sống sượng và vờ vịt riết rồi cũng mệt riết rồi cũng khản tiếng tàn hơi. Nói cho cùng niềm vui hầu như không có khả năng tạo ra thế giới; chỉ có tiếng cười hềnh hệch như pháo tết đâu có thể tạo ra nghệ thuật. Vâng cuộc đời thực kia ông đã yêu đến cạn cùng hai lá phổi yêu như "đêm xuân người vợ trẻ yêu chồng" yêu đến nghẹn thở đến cuống quýt ồn ào. Tuy nhiên chạy một mạch mấy chục năm như con trẻ chạy theo con diều giấy Chế Lan Viên đột ngột dừng lại suy nghĩ về cái thế giới "danh vọng ầm ào vinh quang xí xố"! Và nói đi rồi cũng phải nói lại mới toại lòng nhau chẳng ai nỡ bắt bẻ một thi sĩ suốt đời cúc cung tận tụy cho lý tưởng khi chợt một ngày nào đó trước nỗi chết ông theo phép biện chứng mà lộn trái các sự vật:

"Xưa nghiêm túc nghiêm trang
Giờ nửa khôn nửa dại
Lộn lèo trong gió trái"

..."Chơi trò hề lăng nhăng
Bớt cái điều trọng đại"

..."Bắt chước đào lộn hột
Vỏ tâm hồn lộn tuốt
Bớt bớt điều kiêng khem"

(Lộn trái - 1988 ba hôm trước ngày lật trái phổi ra cắt)

Cuộc đời thì vui vẻ thế cớ sao thời thế lại hắt hiu như một người đánh cờ với chính bản thân mình: "Để anh chơi chỉ có một mình". Nhà thơ chợt buồn đến lặng cả người khi: "Chả hiệp sĩ nào buồn xách gươm lên ngựa / Gươm muốn làm lành cùng cối xay". (Don Quichotte). Chế Lan Viên đã đi đã chạy đã bay mà không đuổi kịp chân trời: "Vọng phu tình ái vọng phu thơ vọng phu lý tưởng". Bởi ông hiểu thấu cái nỗi đời trớ trêu tưởng được đó mà mất đó vừa thấy TẠO xong đã HOÁ liền:

"Ai có một chân trời
Và mất gì sau đó phía chân mây?"

(Vọng phu)

Ngỡ đã tới đích của đời ai dè đấy lại là khoảng trống vô cùng của hư vô cái lỗ kim siêu hình mà cả đời ông chạy theo xâu chỉ hiện thực:

"Tôi như người xâu sợi chỉ vào cây kim ngay trước mặt
Chỉ đã lọt rồi kim bỗng lùi xa
Tôi đã bước lên một bước Kim lùi thêm một bước"

(Hồi ký bên bàn viết)

"Có lúc chỉ lọt vào rồi lại sẩy
Xâu vừa xong gió tuột nửa chừng
Lỗ kim...lỗ kim trước mắt"

(Xâu kim)

Giờ đây ở thế giới bên kia bằng sợi chỉ duy vật hẳn là Chế Lan Viên đã xâu được cái lỗ kim tôn giáo cái lỗ kim vô hình mà con lạc đà trong Kinh Thánh không thể nào chui lọt. Cái lỗ kim ấy cũng có tên là chân trời là xa vời lý tưởng là cõi đích thực của cái đẹp vĩnh hằng; nơi sinh thời suốt bảy mươi năm ông đã kéo bản thân mình ra thành sợi chỉ lầm lũi và đăm đăm hướng tới như con chiên hướng về tín ngưỡng của mình. Nhưng chừng như tất cả đều vô vọng tất cả còn vẫn ở đâu đâu. Phép lạ có lẽ chỉ có khả năng xảy ra sau khi ta ngừng thở. Rốt ráo tính nhân văn cao cả của thơ Chế Lan Viên chừng như đọng lại thành phù sa thành ánh sáng ở chỗ này đây. Ông ví mình như con ong của thời thế đến đây yêu xong là chết vất vả cực nhọc cúc cung tận tụy tận hiến tận trung tận tình mà chẳng hề mang về cho mình một chút gì ngoài niềm đau thi ca và cái chết : "Làm nên mật đạo đức / Chả hút gì ở môi". Sinh thời ông không hề ta thán oán trách gì đòi hỏi mè nheo gì. Nhưng đối với thời đại này ông quả là một đại công thần về văn hóa. Ông đã đi hầu khắp thế giới trừ có Mỹ châu để làm người thuyết khách người rao giảng của cách mạng của cuộc kháng chiến cứu nước. Trong thời chống Mỹ tùy bút "Những ngày nổi giận" có sức mạnh tinh thần của cả mười đạo binh. "Những bài thơ đánh giặc"... của ông có sức mạnh ngang hàng với sức mạnh của những dàn tên lửa Sam một Sam hai. Sự đóng góp của ông thật vô cùng to lớn. Thế nhưng ông được đãi ngộ cái gì? Ông chưa hề được cấp nhà một lần trong đời không bao giờ có được cái điện thoại. Cho đến khi mất ông chưa hề được những nhà xuất bản nhà nước tái bản một cuốn sách nào. Ông sống đạm bạc mà thanh cao tự tại nơi khuất nẻo xa xôi trong góc ngoại ô phía Tân Bình. Đến nhà ông mùa mưa thì lầy lội mùa khô thì bụi mù. Ngôi nhà của ông quá đỗi đơn sơ chẳng có gì quý giá ngoài trang bản thảo.

Nhưng con người ông với tất cả nội lực phi thường vẫn thung thăng đi tiếp về phía chân trời của triệu người từ chân trời tháp cổ cô đơn của mình như lời khuyên của P. Eluard. Ông là người "ăn cây nào rào cây nấy" chẳng như ai kia "được ăn được nói được gói mang đi được hòn chì ném lại ". Thế mà có lắm người cuống cả lên làm như Chế Lan Viên đã ăn hết lộc của thiên hạ. Ông ăn gạo nhà Chu và ông có bổn phận rào cây lúa nhà Chu. Bá Di Thúc Tề lên rừng ăn lá ư? Nhưng rừng kia cũng vẫn của nhà Chu cơ mà? Điều đó giải thích thái độ quyết liệt thậm chí riết róng dữ dằn đằng đằng sát khí của ông trong hàng loạt bài tiểu luận về quan điểm nghệ thuật khi phải tranh biện cãi vã. Và vì vậy có khá nhiều người không ưa ông rồi không ưa luôn cả thơ ông nữa. Nhưng ở đời cái gì ra cái ấy sự nghiệp thi ca đồ sộ của ông đã thành tài sản chung của dân tộc. Ông có thể vay trả ân oán với người đời ở chỗ khác; nhưng với thơ ông mãi mãi là cây đại thụ của thế kỷ hai mươi trong lịch sử văn học nước nhà. Có thể ông đúng. Cũng có thể ông sai. Nhưng ông có quyền bảo vệ những quan điểm chính trị của mình. Chỉ có điều thuộc về tính khí trong tranh biện ông là người đôi khi truy đối phương tới cùng quyết không cho đối phương đứng lại thở. Vâng mỗi con người đều có những khiếm khuyết để tồn tại huống hồ ông lại là một tài năng lớn một người tầm cỡ mang trong mình tất cả thiện ác của thời đại tất cả nghịch lý của kiếp người cái mâu thuẫn không sao giải quyết của số phận. Trong bài thơ "Từ thế chi ca" ngay cả khi trăn trối mà ông còn đáo để:

"Những kẻ nguyền rủa anh sẽ buồn
Chả còn anh cho họ giết
Dao sẵn rồi họ không dễ để yên"

Chế Lan Viên xin ông hãy yên trí làm vườn lan nhà họ Chế ở bên kia biển bên kia trời siêu hình; bởi trên đời này người yêu ông kính trọng và khâm phục ông nhiều vô kể. Những người không ưa ông còn ở trong quá khứ. Nhưng ông và thơ ông đã bay về phía tương lai của con người!

Chế Lan Viên là người Mác-xít. Vâng cả Picasso Romain Rolland Eluard Aragon Néruda...cũng đã từng là người Mác-xít ( nhưng cuối đời họ đã từ bỏ Mác-xít). Điều kiện tiên quyết để trở thành người Mác-xít là phải theo chủ nghĩa vô thần. Nhưng Chế Lan Viên lại cho rằng con người có linh hồn và khi chết rồi linh hồn con người bất tử. Ông trăn trối lại cho vợ con sau khi ông chết hãy đốt xác ông lấy tro đem gởi vô chùa. Và như vậy chết rồi ông mới đi tu mới trở về với Phật mà khi sống ông không ngớt hồ nghi. Tôn giáo là nỗi ám ảnh khôn nguôi suốt một đời ông sống. Nhà Mác-xít Chế Lan Viên tự mâu thuẫn với nhà Phật học Chế Lan Viên. Như trên đã nói ông tập trung mọi nghịch lý mọi mâu thuẫn của thời đại quá nhiều tôn giáo mà thiếu đức tin này. Đúng như lời của Jiri Wolker: "Qua nhà thơ người ta thấy tầm cỡ thời đại mà ông ta sống". Chế Lan Viên chính là một thời đại của thi ca của lịch sử xã hội Việt Nam trong thế kỷ đầy đau thương bi hài kịch mà đầy hùng khí đầy mê muội hèn hạ xấu xa. Tráng ca anh hùng ca cũng là ông mà bi ca khốc ca cũng lại chính là ông. Điều đó làm ta dễ hiểu khi đọc những bài thơ làm giật thót mình các phía như bài "Trừ đi" và "Bánh vẽ" ( Sẽ đọc sau bài này); thậm chí có nhà chính trị cực đoan còn bảo họ Chế thực chất là "phản động ngầm". Phàm con người muốn biện chứng phải biết phản biện muốn tin tưởng cần phải học được cách nghi ngờ. Mác cũng từng khuyên người trí thức luôn phải biết nghi ngờ. Bởi vì khoa học chỉ có thể là chính nó khi nó tồn tại trong niềm nghi hoặc của con người. Suốt một đời đi xuôi trước lúc lìa đời con người cần phải đi vài bước ngược lại quay lại một chút mà ngẫm nghĩ mà suy tưởng về thân phận mình. Vì vậy chúng ta càng yêu ông hơn vì cái nỗi đau đời cái nỗi buồn tủi cái niềm biết thân biết phận của mình rất chi là người là trần gian rơm rác bụi bặm đời thường :

"Anh đẽo tâm hồn thành con rối để yêu em
Anh hoá gỗ hoá dây hoá dại khờ ngũ sắc
Tuồng tích ấy chú rối mình đủ khóc
Cần chi bàn tay nào đến giật giật dây thêm

Anh rối nước muốn lên bờ cùng rối cạn
Em đi xa ao thương nhớ hoá đầy

... Anh đứng giữa lệ mình trơ trơ không dám khóc
Vui nỗi gì khán giả vỗ ran tay?"
(Rối cạn và rối nước)

Bài thơ làm nhức nhối người đọc huống hồ là người viết ra nó phải đau phải nhân tình thế thái biết là chừng nào. Nói về mình khi chưa gặp cách mạng Chế Lan Viên viết: "Lòng ta thành con rối / Cho cuộc đời giật dây". Ngày đó ông mới vừa hai mươi lăm tuổi sân khấu đời ông đã kịp diễn gì đâu? Con rối ấy hoạ có chăng là rối siêu hình? Còn giờ đây con rối nước xưa đã bò lồm ngồm lên cạn như ếch nhái để lại diễn đủ trò như con rối cách mạng cho thiên hạ vỗ tay. Còn mình thì vẫn rối như sợi chỉ hiện thực trước lỗ kim vô cùng?

Càng gần tới cái chết thơ ông viết càng hay càng bớt chất luận đề chính luận càng thêm cảm xúc và sâu đọng. Hầu hết các nhà thơ mới kể cả Xuân Diệu Huy Cận cái phần thơ hay nhất đóng góp lớn nhất cho thi đàn lại là những thi phẩm ra đời trước năm 1945. Chỉ có Chế Lan Viên và phần nào Tế Hanh mà những trước tác sau này thậm chí còn đồ sộ còn hay hơn nhiều thời tiền chiến. Sau Thơ Mới ông đã làm cho Thơ Mới được mới thêm một lần nữa. Đấy chính là sự đóng góp có tính tiền phong tính mở đường của thơ Chế Lan Viên cho thời đại thi ca mới. Chính ông mới là nhà thơ hiện đại đúng nghĩa nhất của nó.

"Lòng ta mục đồng / Cũng đi chăn đấy"... ... "Tôi chỉ là nhà thơ cưỡi trâu". Do đó đôi khi thi ca cũng cần được tung tăng hồn nhiên như con nghé ọ. Nhà thơ không cưa sừng làm nghé vì tâm hồn ông đã được thả rông trên đời này để có lúc vừa ăn cỏ của đời sống vừa uống nước sông Ngưu siêu hình của trời xanh:

"Con trâu nghé ọ
Có cặp sừng bỡ ngỡ
Chiều buồn không biết cọ vào đâu"
(Cờ lau Đinh Bộ Lĩnh -1988)

Câu thơ viết như chơi viết như đùa như không mà hay đến nghi hoặc. Yêu biết bao nhiêu cái cặp sừng non bỡ ngỡ của thi ca. Này con nghé ọ mi đang cọ sừng vào cõi hư vô mà chẳng biết. Nhà thơ bảy mươi tuổi nhưng thi ca của ông sinh ra muôn đời phải là con trẻ phải là con nghé ọ của đời. Con nghé thơ sẽ lớn thành con trâu kéo cày trên cánh đồng văn học. Và trâu thơ ơi sau khi người chết đi người đời sẽ mượn da người làm trống để đánh lên nhịp nhảy nhịp sống của con người. Và trâu thơ ơi xin mi để lại cặp sừng làm chiếc tù và báo động. Đi từ cặp sừng non của con nghé đến chiếc tù và của con trâu Chế Lan Viên vẫn tiếp tục cất lên tiếng trống tiếng tù và báo hiệu một ngày mới trên cánh đồng vĩnh cửu c a thi ca...

Thành phố Hồ Chí Minh 3 giờ sáng 22/5/1994

XIN ĐỌC THÊM HAI BÀI THƠ TRONG DI CẢO THƠ CHẾ LAN VIÊN

 Trừ điChế Lan Viên


Sau này anh đọc thơ tôi nên nhớ
Có phải tôi viết đâu! Một nửa
Cái cần đưa vào thơ tôi đã giết rồi
Giết một tiếng đau - giết một tiếng cười
Giết một kỷ niệm - giết một ước mơ - tôi giết
Cái cánh sắp bay - trước khi tôi viết
Tôi giết bão ngoài khơi cho được yên ổn trên bờ
Và giết luôn mặt trời lên trên biển - Giết mưa
Và giết cả cỏ trong mưa luôn thể
Cho nên câu thơ tôi gầy còm như thế
Tôi viết bằng xương thôi không có thịt của mình
Và thơ này rơi đến tay anh
Anh bảo đấy là tôi.
Không phải!
Nhưng cũng chính là tôi - Người có lỗi
Đã phải giết đi bao nhiêu cái
Có khi không có tội như mình
(Tạp chí Văn Paris 1992)
Bánh vẽChế Lan Viên


Chưa cần cầm lên nếm anh đã biết là bánh vẽ
Thế nhưng anh vẫn ngồi vào bàn cùng bè bạn
Cầm lên nhấm nháp
Chả là nếu anh từ chối
Chúng sẽ bảo anh phá rối
Đêm vui
Bảo anh không còn có khả năng nhai
Và đưa anh từ nay ra khỏi tiệc...
Thế thì còn dịp đâu nhai thứ thiệt?
Rốt cuộc anh lại ngồi vào bàn
Như không có gì xảy ra hết
Và những người khác thấy anh ngồi
Họ cũng ngồi thôi
Nhai nhồm nhoàm
(Prométheé 86 Văn học và Dư luận 8-1991)
 CHẾ LAN VIÊN VÀ BA NIỀM SỬNG SỐT

 

Trần Mạnh Hảo

Mới mười lăm mười sáu tuổi đầu tâm hồn cậu thiếu niên Chế Lan Viên kỳ lạ thay đã bằng tuổi Tháp Chàm. Hay chính là hồn vía Tháp Chàm miền Trung đã nhập vào thân xác nhà thơ từ thuở lọt lòng mượn chú hài đồng họ Phan mà oa oa cất tiếng khóc nghìn năm ứ nghẹn tự muôn trùng gạch đá?

Sau này lớn lên đi học tại Quy Nhơn Chế Lan Viên lại bị vây bủa bởi những Tháp Chàm cô độc như những cánh tay hư vô đột ngột giơ lên xin phát biểu ý kiến với trời xanh. Những Tháp Chàm bí mật câm nín mấy trăm năm chợt hu hu khóc nấc chợt hú rít lên rên la lên chợt rúc lên u u ơ ơ tiếng tù và địa phủ bằng vần điệu bằng thi ca "Điêu tàn" như tiếng phát ngôn của dân Hời vạn thuở. Tập thơ được viết xong lúc tác giả mười sáu tuổi ra mắt làng thơ năm 1937. "Điêu tàn" như một hiện tượng kỳ vĩ ngay lập tức làm sửng sốt thi đàn Việt Nam "như một niềm kinh dị" theo chữ của Hoài Thanh. Không sửng sốt không kinh dị sao được khi một cậu thiếu niên dáng vẻ hiền lành bỗng học được phép chui vào quan tài của nỗi hư vô dùng thi ca tỏ tình với cái chết.

Chế Lan Viên dẫn đầu một phái đoàn ma kéo vào thi đàn Việt Nam như cô hồn thập loại chúng sinh của Nguyễn Du xưa kéo về rằm tháng bảy: "Muôn ma Hời sờ soạng dắt nhau đi" (Trên đường về). Ông ước: "Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh / Một vì sao trơ trọi cuối trời xa" (Những sợi tơ lòng). Tinh cầu ấy vì sao ấy với Chế Lan Viên chính là chiếc sọ người. Chiếc sọ người - biểu tượng hóa niềm siêu hình thăm thẳm bao hàm ba trạng thái: cô đơn - cái chết - hư vô từng thách đố triết học và tôn giáo giáo. Chế Lan Viên dùng thi ca giải mã chiếc sọ người mong tìm tôn giáo và triết học tìm bí mật phía bên kia tồn tại như tìm nỗi không đâu vơ vẩn kiếp người. Với "Điêu tàn" bầu trời kia cũng mang hình hộp sọ. Tinh cầu - sọ người bay lơ lửng trong không gian Chế Lan Viên như một thứ hạt giống thi ca gieo vãi hư vô lên từng trang giấy. Đến nỗi nhà thơ muốn cắn chiếc sọ người vỡ tan như cắn hạt bồ đào: " Ta muốn cắn mi ra từng mảnh nhỏ / Muốn điên cuồng nuốt cả khối xương khô" (Cái sọ người). Hãy nghe Chế Lan Viên nói về công việc trước tác của mình: "Nền giấy trắng như xương trong bãi chém / Bỗng run lên kinh hãi dưới tay điên / Tiếng bút đưa rợn mình như tiếng kiếm / Nạo những thành sọ trắng của ma thiêng" (Tiết trinh). "Điêu tàn" mang âm hưởng sọ người cọ nhau ken két như cái chết cũng biết nghiến răng.

Trong lời tựa "Điêu tàn" Chế Lan Viên viết: "Hàn Mặc Tử nói: Làm thơ tức là điên. Tôi thêm: Làm thơ là làm sự phi thường. Thi sĩ không phải người. Nó là Người Mơ Người Say Người Điên. Nó là Tiên là Ma là Quỷ là Tinh là Yêu. Nó thoát hiện tại... Nó gào nó thét nó khóc nó cười. Cái gì của nó cũng tột cùng. Nó gào vỡ sọ nó thét đứt hầu nó khóc trào máu mắt nó cười tràn ra cả tủy là tủy. Thế mà có người tự cho là hiểu được nó rồi đem nó so sánh với Người...". Có thể nói đây là


video, tâm sự, giải trí

Viết bình luận


Công ty NHỊP CẦU SỐ
Giấy phép số 216/GXN-TTĐT của Bộ TT-TT ngày 23/12/2011
Chủ nhiệm: Nguyễn Nguyên Hùng - ĐT: 0903942290
Email: nhipcauso@gmail.com, bqtvnweblogs@gmail.com